Liedkeuze en Kerkdienst

Freddy Gerkema is predikant in Amersfoort-Noord (NGK).

Freddy Gerkema is predikant in Amersfoort-Noord (NGK).

De zondagse kerkdienst of samenkomst vraagt van een voorganger (en soms musici) een wekelijks terugkerend keuzeproces. Dat is van veel factoren afhankelijk, zoals het soort gemeente met zijn vertrouwde liedrepertoire, de vocale, instrumentale en technische mogelijkheden, kennis en inzicht van voorganger en musici, maar zeker ook de aard van de dienst en het karakter van de zondag. In het vervolg schrijft Freddy Gerkema over de ontwikkelingen in de kerkelijke liedcultuur van de laatste halve eeuw, de randvoorwaarden aan het keuzeproces en de hulpmiddelen, gevolgd door een overzicht van een ruime selectie aan liedbundels.

1. Ontwikkelingen

1.1 Liedboek voor de kerken
De ontwikkelingen op het punt van de liedcultuur in de traditionele kerken zijn in de afgelopen halve eeuw stormachtig geweest. Het Liedboek voor de kerken zorgde in 1973 voor een belangrijke omslag in de kerken (NH, GKN, NGK en in mindere mate GKv en CGK). Vanaf de jaren ’80 hebben de acht bundels Zingend Geloven en Tussentijds in een bepaalde segmenten van genoemde kerken voor een zekere aanvulling gezorgd.

1.2 Evangelische lied
Belangrijk voor de gemeentezang in veel traditionele kerken is (vanaf de jaren ’90) de komst van het Evangelische lied, met de opwekkingsliederen als een invloedrijke stroom. Zonder slag of stoot ging dat niet, want instroom van deze liederen, die qua spiritualiteit, inhoud en muziekstijl sterk verschillen van het klassieke kerklied, heeft in de laatste twintig jaar van de vorige eeuw voor veel gemeentelijke spanningen gezorgd. Mijn indruk is dat er in de laatste tien jaar in toenemende mate pogingen worden gedaan om de kloof tussen het klassieke en evangelische lied te overbruggen. In veel evangelische gemeenten (Baptisten, Pinkstergemeenten) is de Opwekkingsbundel de belangrijkste bron voor de liederen – zo is mijn indruk. Dat sluit ook aan bij de structuur van de dienst, die vaak tweeledig is. Na de lofprijzing (liederen) volgt de verkondiging. In langer bestaande gemeenten van evangelische signatuur heeft de Opwekkingsbundel oudere liedbundels verdrongen.

1.3 Kinder- en jongerenlied
Een andere ontwikkeling in de gemeentezang is de gegroeide ruimte voor specifieke kinder- en jongerenliederen. Wat de kinderliederen betreft waren dat aanvankelijk de klassiek getinte kinderliederen uit de bundel Alles wordt nieuw, in de jaren ’90 gevolgd door bundels uit evangelische (o.a. Opwekking voor kinderen) en oecumenische hoek (Zitten of opstaan).

1.4 Beamer
Tenslotte is er een ontwikkeling gaande, waarbij de vaste liedbundels terrein verliezen aan de meer flexibele (wekelijks) geprinte liturgie en vooral projectie van liederen (en meer!) door middel van de beamer.

2 Randvoorwaarden

Het liedrepertoire is in de laatste vijftig jaar dus sterk verbreed en de openheid om daar in de eredienst gebruik van te maken vergroot. Dat vraagt om tal van keuze’s, die voor een deel verbonden zijn met randvoorwaarden.

2.1 De signatuur van de gemeente
Geen gemeente is gelijk en de diversiteit – ook binnen één en hetzelfde kerkverband is in de afgelopen decennia gegroeid. Ook als het gaat om de liederen, die in de kerkdienst worden gezongen, heeft elke gemeente zijn eigen vertrouwde repertoire. Bij de keuze van liederen is aansluiting bij dat vertrouwde gewenst, al is het tegelijkertijd goed om aan vernieuwing van het repertoire te blijven werken. Het is goed om het aantal (min of meer) onbekende liederen te beperken tot één, hooguit twee en die zo mogelijk voorafgaande aan de dienst met de gemeente te oefenen.

2.2 Vocale en instrumentale mogelijkheden
Het is belangrijk om als voorganger te rekenen met de vocale en instrumentale mogelijkheden binnen betreffende gemeente. Soms gaat het om de muzikale vaardigheid, soms ook de beperktheid van het instrumentarium.

2.3 Eigen inzichten / voorkeuren
Iedere voorganger (maar dat geldt niet minder voor de musicus) heeft binnen het liedrepertoire zijn eigen voorkeuren. Het is goed als dat bij de keuze van liederen voor de gemeentezang niet te
veel de leidende factor wordt. Souplesse en openheid van voorganger en musici voegt veel toe aan de werksfeer in de gemeente.

2.4 Kwaliteit en geschiktheid
Bij de keuze van liederen loop je niet alleen op tegen verschillen in smaak en voorkeur. Ook als het gaat om taxatie van de kwaliteit van liederen lopen de meningen vaak behoorlijk uiteen. Slordig
taalgebruik, maar ook hyperdichterlijke taal kunnen liederen ongeschikt maken voor gemeentezang. Datzelfde geldt voor de melodieën. Sommige zijn geschikter voor solo- of koorzang (en
vaak ook daarvoor geschreven).

2.5 Kerkelijk jaar
Het is goed om met de keuze van liederen te rekenen met de tijd van het kerkelijk jaar – al is dat in de ene gemeente meer gebruik als in de andere.

2.6 Concept van de dienst
Bij het zoeken naar geschikte liederen is het zo dat elk lied zijn eigen mogelijkheden heeft binnen het totaal van de dienst (of het lofprijzingsdeel van de dienst). Hoe beter die mogelijkheden
(tekstueel en muzikaal) worden benut des te krachtiger is de boodschap van het geheel van de dienst. Dat vraagt doordenking van de liederen en de wijze waarop ze gezongen (als gemeente of
solo) en begeleid worden. Dat in samenhang met de andere onderdelen van de dienst. ‘What’s the message’ is een vraag die wat mij betreft bij de hele dienst mag worden gesteld (en niet alleen bij de preek).

3. Hulpmiddelen

Bij het zoeken naar geschikte liederen, zijn er tal van hulpmiddelen.

3.1 Parate kennis
Het is goed om als voorganger een zekere bekendheid te ontwikkelen met het liedrepertoire dat in zijn/haar gemeente (kerkverband) gangbaar is. Hoe groter die parate kennis, hoe gemakkelijker er liederen ‘te binnen schieten’ bij het overwegen van de te bepreken tekst of thema. Geregeld eens een liedbundel lezen, zingen of beluisteren helpt om de eigen kennis van het liedrepertoire te vergroten.

3.2 Op de plank
Het is goed om te beschikken over de liedbundels waaruit in het eigen kerkverband gezongen wordt. Te denken valt aan bundels als Liedboek voor de kerken, Evangelische Liedbundel, Tussentijds, Alles wordt nieuw, Opwekking en Opwekking voor kinderen.

3.3 Zoekmogelijkheden
Achterin veel liedbundels zijn registers opgenomen. Zeker een register op tekst of thema kan helpen om geschikte liederen te vinden. Digitaal zijn veel van deze gegevens gebundeld. Zo kan er op de site www.liturgievernieuwing.nl gezocht worden op tekst, maar ook op gebruik qua tijd of gelegenheid. Nadeel is wel dat er voor de doorsnee voorganger veel bundels zullen zijn die hij/zij niet bij de hand heeft. Vergelijkbare mogelijkheden hebben de CD-roms met Computerconcordantie op Liedboek voor de kerken en Zingend Geloven. Deze beide computerconcordaties hebben ook de
mogelijkheid de eenstemmige melodieën te beluisteren. Verder zijn er beamerpakketten voor de projectie van Liedboek voor de kerken, Evangelie Liedbundel, Op Toonhoogte (alles uitgegeven door Boekencentrum). Ook die pakketten hebben (niet zo subtiele) zoekmogelijkheden op liederen.
Dat geldt ook voor OPSPRO, de CD-rom van de St. Opwekking. Daar zijn behalve de Opwekkingsbundel ook Opwekking voor kinderen, Liederen voor gemeentezang (Baptisten), Opwekking voor kinderen, Life@opwekking, Johannes de Heer en Timotheus
kinderliederen opgenomen. Een kanttekening bij het zoeken naar liederen op kernwoorden is
wel, dat de liedkeuze er wel bij vaart als de concordante aanpak niet te strikt wordt gehanteerd (zodat er allemaal liederen worden gezongen waar het woordje ‘licht’in voorkomt).

3.4 Midi, MP3 en teksten
De mogelijkheden om liederen te beluisteren zijn met de komst van internet enorm gegroeid.
Via Youtube zijn van zeer veel liederen MP3-opnamen te beluisteren. Dat geeft vaak al een goede indruk van de zingbaarheid en vocale en instrumentale vereisten. Verder zijn er sites met de midi-files van tal van bundels.

Enkele sites:

Van de meeste bundels zijn de teksten niet (legaal) op internet te vinden (auteursrechten). Al is het wel zo, dat als je op google op de eerste regel van een lied zoekt, je meestal wel de liedtekst vindt.
Daarbij is het goed om de gevonden tekst te controleren op fouten en schrijfwijze. Datzelfde geldt voor de midi-files. Op het terrein van kinderliederen is er soms soepele omgang met het publiceren van teksten. B.v.

Heel ruimhartig is de groep Sela, waarvan een aantal liederen prima zingbaar is als gemeentezang. Sela publiceert tekst, bladmuziek en MP3 (helaas niet de midi): www.selamusic.nl

4. Liedbundels (ruime selectie)

Hieronder een ruime selectie van liedbundels. De afkortingen zijn zoals ik ze hanteer.

AvB Adem van boven; nieuwe liederen van André Troost; 2000
AB  Alle liedjes rond de bijbel; kinderliedjes van Jan Visser op muziek van Nando van Essen; 2003
AWN Alles wordt Nieuw; verzamelbundel van deel 1-4; 1983
BvL Een boek vol liedjes; verzamelde kinderliedjes van Elly & Rikkert, met pianobegeleiding (drie bundels, zonder opgave van jaar van uitgave)
CF Contrafacten; Nieuwe nederlandse (psalm geïnspireerde) teksten op psalmzettingen van Heinrich Schütz; 1988
CGK Schriftberijmingen van de Christelijke Gereformeerde Kerken; 2003
CoG Colours of Grace; Internationale liedbundel, 2006
DB.1 Dienstboek 1, een proeve; 1998
DWG De woorden gezongen; 1982. Liederen bij het boek Deuteronomium.
EL Evangelische Liedbundel; 1999
ELG Evangelisch-Luthers Gezangboek; 1955
E&R Evangelisatie & Recreatie 1 (1-247); 1992; 2 (248-440); 1995;
GEBN Gezangboek van de Evangelische Broedergemeente in Nederland; 1968
GKV Gereformeerd Kerkboek, 2006 met 182 gezangen
GL Geestelijke liederen uit den schat van de kerk der eeuwen; bundel met 640 gezangen, samengesteld door H. Hasper; 1935.
GOTZ Geroepen om te zingen; verzameling met liederen om te vieren met kinderen en jongeren; 1990
GvL Gezangen voor Liturgie; gezangen voor de katholieke eredienst in Nederland; 1996
GZ Ga je mee op zoek? 20 nieuwe kerstliedjes geschreven door Jan Visser; 2007
HAV Hoop van alle volken; Bundel internationale liederen (veelal buiten-Europees);1998
Iona Een eerste bundel heet Liederen en gebeden uit Iona; 2003; in 2008 verscheen een tweede bundel, Opstaan, meer liederen uit Iona.
JdH Zangbundel Johan de Heer; 28e druk 1991
LB Liedjes rond de bijbel, deel 3. Liedjes van Jan Visser; 2007. Voor deel 1 en 2, zie AB.
LG Liederen voor de gemeentezang; Unie van Baptisten Gemeenten; 2000
LL Het lied op onze lippen; verzamelde liederen van Ton Naastepad; 2003
LvdK Liedboek voor de kerken (1973)
LvhB Liederen van het begin; liederen bij het boek Genesis; 1983
LvK Liedjes voor Kinderen; van Elly & Rikkert (gevolgd door het nummer van bundel en pagina); 1 (1982), 2 (1983), 3 (1986), 4 (1986)
NGK Aanvullende gezangenbundel van de Nederlands Gereformeerde Kerken; 1994
O4K Oké4Kids. Serie verzamelboekjes met kinderliederen: 1. Thuis (1997); 2. Goed gestemd (1998); 3. Wereldwijs (1999); 4. Ik ken je wel (2000); 5. Vrij zijn (2001); 6. Kom aan boord (2002); 7. Spoorzoeken (2003); 8. Toontje Hoger (2004), 9. Wonderlijk (2005); 10. Ezelsoren (2006); 11. Ontdekt (2007); 12. Dichterbij (2008); 13. Heerlijk (2009); 14 Kijk es (2010); 15. Lef (2011);
OKG Oud-katholiek gezangboek; 2006
OMK Drie bundels met kinderliederen met de titel Ook uit de mond der kinderen, die verschenen in 1987, 1996 en 2006
Opw Opwekkingsbundel; vanaf 1976 jaarlijks verschenen, inmiddels vier verzamelbundels
OT Op Toonhoogte; bundel geloofsliederen van vroeger en nu, uitgegeven door de HGJB; 2009
OvK Opwekking voor Kinderen; Van 1996-1999 deel 1-9, daarna jaarlijks verschenen
PO Een plaats ontzegd; 64 liederen uit het concept van de gezangencommissie; 1983
PvN Psalmen voor nu; vanaf 2005 verschijnt jaarlijks een CD + muziekbundel:

  • Totdat het veilig is (2005): 4 915 22 28 53 57 73 84 90 121 130 131 136 142 147
  • Voor niemand bang (2006): 3 6 12 13 14 29 39 41 42-43 61 67 113 122 137 150
  • Liefde, brood en slaap (2007): 5 8 16 23 46 56 78 79 87 110 123 126 127 134 145
  • Geen woord te veel (2008): 20 25 26 30 52 64 82 101 117 119 120 125
  • Gefeliciteerd (2009): 1 32 59 63 86 92 100 102 105 124 128 133 148
  • Beker met een barst (2010): 7 31 40 44 58 75 88 93 98 111 112 114 129
  • Mooie droom (2011): 24 34 48 49 54 62 70 77 89 95 106 118 138
  • Heilig boven alles (2012): 47 60 72 76 81 5 96 99 107 109 132 141 146

PZ Poëzie om te zingen; verzamelde liederen van Ad den Besten; 1998
Taizé Taizé (Ateliers et Presses de Taizé); 2002/2003; In 2009 is bij Gooi & Sticht een nieuwe Nederlandse bundel verschenen.
Tim Kinderliedjes; Bij kinderwerk Timotheüs verschenen twee bundels met kinderliedjes, in 1996 (1-166) en 2003 (167-290).
TT Tussentijds (aanvullend Liedboek, 2005)
VL Verzamelde Liederen; verzamelde liederen van Willem Barnard; 1986
VLb Verzameld Liedboek; verzamelde liederen van Huub Oosterhuis; 2004
VLi Voorzichtig Licht; Een tweede verzamelbundel met liederen van André F. Troost, 2008
WDL Wij delen in uw leven; 2002; Avondmaalsliederen van Gert Landman.
YfC Youth for Christ bundel (nummer uitgave, gevolgd door het nummer van het lied); 1 (?); 2 (?); 3 (1994)
ZB Zingen maakt blij (100 liedjes bij de bijbel, geschreven door Jan Visser; 1999)
ZG Zingend Geloven (gevolgd door het nummer van bundel en lied); 1-2 (1981/1997); 3 (1988) , 4 (1991), 5 (1995), 6 (1998), 7 (2000), 8 (2004)
ZGz Zingende Gezegend; verzamelde liederen van André F. Troost; 1995
ZJ Zingt Jubilate; gezangen en gebeden voor de katholieke eredienst in België; (1977 en een herziene uitgave in 2006)
ZO Zitten of opstaan (gevolgd door het nummer van bundel en lied); 7 deeltjes met kinderliedjes van Greet Brokerhof, Gerard van Midden en Gerard van Amstel (uitgegeven tussen 1997 en 2008).
ZR Zeeën van recht; met 15 liederen van ‘schrijvers voor gerechtigheid’; 2011.
ZZ Zij zingen zich een weg (100 liederen voor de gemeente), met liederen van Hans Bouma; 2005

Deze publicatie is eerder als handout uitgereikt tijdens de studiedag “De Klacht in de Eredienst”, maart 2012. 


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *