Liturgie en cultuur

The Lutheran World Federation

In 1996 gaf de Lutherse Wereldfederatie de ’Verklaring van Nairobi’ uit, een toonaangevend stuk over de verhouding tussen liturgie en cultuur. Hieronder de belangrijkste hoofdstukken.

Liturgie overstijgt de cultuur

2.1 De opgestane Heer die wij aanbidden, en door wie wij door de kracht van de heilige Geest de genade van de drie-enige God kennen, gaat alle culturen te boven. In het mysterie van zijn opstanding ligt de bron van de transcendente aard van de christelijke eredienst. Doop en avondmaal, de sacramenten van Christus’ dood en opstanding, zijn door God gegeven voor heel de wereld. Er is één Bijbel, in vele talen vertaald, en de Bijbelse verkondiging van Christus’ dood en opstanding is de hele wereld over gegaan. De fundamentele vorm van de voornaamste zondagse liturgie, de eucharistie of heilige communie, wordt door alle culturen gedeeld: de mensen komen samen, Gods Woord wordt verkondigd, de mensen bidden voor de noden van kerk en wereld, de eucharistische maaltijd wordt gedeeld en de mensen worden de wereld in gestuurd voor hun missie.
Het grote verhaal van Christus’ geboorte, dood, opstanding en zending van de Geest, en onze doop in Hem bieden de centrale betekenis van de cultuuroverstijgende tijden van het kerkelijk jaar: met name Lijdenstijd-Pasen-
Pinksteren en in mindere mate Advent-Kerst-Epifanie. De manier waarop de vormen van de zondagse eucharistieviering en het kerkelijk jaar uitdrukking krijgen, verschilt per cultuur, maar hun betekenis en fundamentele structuur worden over heel de wereld gedeeld. Er is één Heer, één geloof, één doop, één communie.

2.2 Enkele specifi eke elementen van de christelijke liturgie zijn ook transcultureel, zoals de schriftlezingen (al verschilt uiteraard de vertaling), de oecumenische credo’s en het Onze Vader en de doop met water in de naam van de drie-enige God.

2.3 Het gebruik van deze gedeelde kernstructuur van de liturgie en deze gedeelde liturgische elementen in lokale samenkomsten, zijn tekenen van christelijke eenheid over tijden, plaatsen, culturen en confessies heen. Als iedere gemeente opnieuw ontdekt hoe centraal deze transculturele en oecumenische elementen zijn, hernieuwt dit het besef van deze christelijke eenheid en geeft het alle kerken een solide basis om authentiek kerk te zijn in hun cultuur.

Liturgie sluit aan bij de cultuur

3.1 Jezus, die wij aanbidden, werd in de wereld geboren in een specifieke cultuur. In het mysterie van zijn menswording liggen het model en de opdracht voor het contextualiseren van de christelijke liturgie. God kan ontmoet worden, en wordt ontmoet, in de plaatselijke culturen van onze wereld. Een gegeven cultuur met zijn waarden en patronen, voor zover zij in harmonie zijn met de waarden van het evangelie, kan gebruikt worden om betekenis en doel van de eredienst uit te drukken. Contextualiseren is een noodzakelijke taak binnen de missie van de kerk in de wereld, zodat het evangelie steeds dieper wortel kan schieten in diverse lokale culturen.

3.2 Van de verschillende methoden van contextualisatie, is vooral de dynamisch-equivalente bruikbaar. Dat is het opnieuw uiting geven aan onderdelen van de eredienst met iets uit de lokale cultuur wat eenzelfde betekenis, waarde en functie heeft. Dat gaat veel verder dan vertalen; het veronderstelt begrip van de fundamentele betekenis van zowel elementen van de liturgie als de lokale cultuur;
betekenis en handelingen van de liturgie moeten zo kunnen worden ’gecodeerd’ en opnieuw uitgedrukt in de taal van die lokale cultuur.

3.3 Hiervoor kan de volgende procedure worden gevolgd. Ten eerste moet de liturgische ordo (basisvorm) worden bestudeerd: haar theologie, geschiedenis, basiselementen en culturele achtergronden. Ten tweede moet bepaald worden welke elementen uit die ordo dynamisch-equivalent kunnen worden vormgegeven zonder afbreuk aan hun betekenis. Ten derde moeten die elementen van een cultuur bestudeerd worden die op een adequate manier opnieuw uiting kunnen geven aan het evangelie en de liturgische ordo. Ten vierde moet worden overwogen welke spirituele en pastorale winst deze veranderingen voor de mensen oplevert.

3.4 Plaatselijke kerken zouden ook de methode van creatieve assimilatie kunnen overwegen. Dit is het toevoegen van specifi eke elementen uit de lokale cultuur aan de liturgische ordo, met als doel de oorspronkelijke kern daarvan te verrijken. Zo werd de doopliturgie, het ’wassen met water het Woord’, geleidelijk uitgebreid met aangepaste culturele handelingen als het geven van witte kleren en brandende kaarsen die de nieuw ingewijden van oude mysteriegodsdiensten kregen. Creatieve assimilatie verrijkt de liturgische ordo niet door aan elementen ervan opnieuw uiting te geven vanuit de cultuur, zoals bij dynamische equivalentie, maar door er nieuwe elementen vanuit de lokale cultuur aan toe te voegen.

3.5 Bij contextualisatie moeten de fundamentele waarden en betekenissen van zowel het christelijk geloof als de lokale cultuur worden gerespecteerd.

3.6 Een belangijk criterium voor beide methoden is dat beproefde of geaccepteerde liturgische tradities bewaard worden, om de eenheid met de liturgische traditie van de wereldkerk te bewaren, terwijl vooruitgang geïnspireerd door pastorale vragen wordt gestimuleerd. Aan de kant van de cultuur maakt dit duidelijk dat niet alles in de eredienst een plek kan krijgen, maar alleen die elementen die bij de liturgische ordo passen. Elementen ontleend aan de lokale cultuur moeten altijd kritiek en zuivering ondergaan; dit kan worden bereikt aan de hand van het gebruik van Bijbelse voorbeelden.

Liturgie gaat tegen de cultuur in

4.1 Jezus Christus kwam om alle mensen en alle culturen te vernieuwen. Hij roept ons om niet aan te passen aan deze wereld, maar mee te veranderen door onze gezindheid te vernieuwen (Rom. 12:2). In het mysterie van zijn doorgang van de dood naar het eeuwige leven, ligt het model voor vernieuwing, en daarmee voor de contraculturele aard van de christelijke liturgie. Er zijn in iedere cultuur ter wereld elementen die zondig, onmenselijk en strijdig met de waarden van het evangelie zijn. Vanuit het perspectief van het evangelie hebben zij kritiek en vernieuwing nodig. Contextualisatie van het christelijk geloof en de liturgie houden noodzakelijker wijs ook in dat alle vormen van onderdrukking en sociaal onrecht onder kritiek worden gesteld, in iedere cultuur ter aarde waar zij voorkomen.

4.2 Het gaat ook om het vernieuwen van patronen in de cultuur die het individu of de groep op een voetstuk zetten ten koste van de menselijkheid van anderen, of die het verwerven van welvaart zo in het middelpunt zetten dat de zorg voor de aarde en voor de armen eronder lijdt. De christelijke eredienst kan contracultureel zijn onder andere door een bewuste plek te geven aan patronen of handelingen die opzettelijk afwijken van de heersende cultuur. Deze patronen kunnen voortkomen uit een hernieuwd besef van de kerkgeschiedenis of uit de wijsheid van andere culturen.

Liturgie doorbreekt cultuurgrenzen

5.1 Jezus kwam om de Redder te zijn van alle mensen. Hij verwelkomt de schatten van aardse culturen in de stad van God. Uit kracht van de doop is er één kerk, en één manier om in ons leven gelovig antwoord te geven op de doop, is de eenheid van de kerk steeds dieper te manifesteren. Het delen van liederen, kunst en andere elementen van de eredienst over cultuurgrenzen heen, verrijkt de kerk als geheel en versterkt het besef van de kerk als gemeenschap. Dit delen kan zowel oecumenisch als intercultureel zijn, als getuigenis van de eenheid van de kerk en de uniciteit van de doop. Intercultureel delen is voor elke kerk mogelijk, maar is in het bijzonder nodig in multiculturele gemeenten en kerkgenootschappen.

5.2 Er moet zorg voor worden gedragen dat muziek, kunst, architectuur, gebaren en houdingen en andere elementen uit verschillende culturen worden begrepen en gerespecteerd, wanneer kerken elders op de wereld ze gebruiken. De criteria voor contextualisatie (onder 3.5 en 3.6) dienen in acht te worden genomen.


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *