Muziek en zang in Coronatijd

Als Eredienst Creatief organiseren wij graag activiteiten met een landelijke uitstraling. Als je elkaar wilt inspireren, dan moet je elkaar ontmoeten. We hadden zulke mooie plannen voor het seizoen 2020-2021. We hadden drie inspiratiedagen willen organiseren rondom Kerst, Pasen en Pinksteren. Drie dagen over verbindend vieren, spelen met stijlen en vormen in Eredienst, drie dagen waarin het verhaal centraal zou staan. Ons verhaal, het verhaal in de liturgie, maar ook het verhaal van de God van Israël die met ons door de geschiedenis trekt. Dit alles toegespitst op de liturgie voor Kerst, Pasen en Pinksteren. Mooie plannen, maar zij zijn in de Corona gevallen.

Wij omschrijven onszelf graag als vrijplaats voor liturgie, maar zijn aan het zoeken naar het hoe, als je elkaar maar heel beperkt kunt ontmoeten. Daarom hebben wij afgesproken dat we in het jaar 2020-2021 online gaan en elke maand een blog over liturgie schrijven. Zo kunnen we toch onze inspiratie delen en wie weet ontstaat er rondom het blog een mooi gesprek over liturgie. De eerste blog gaat over fysiek en digitaal vieren en de eigen plek van muziek daarin.

De lockdown-periode is door veel kerken gebruikt om flink te investeren in beeld- en geluidsapparatuur. Veel kerken die dat eerder nog niet deden streamen hun vieringen live of zenden hun vieringen later uit via Youtube. Nu waren kerken al wel bezig met een digitaliseringsslag, Corona heeft het versneld. Toch hebben we ook dingen moeten doen die wij nog nooit eerder hebben gedaan. Zelf heb ik met een groep van een man of 10 meegewerkt aan een kerkdienst, waarbij voorganger, lector, band en fotoreportage naadloos samenwerkten. Die dienst heeft fysiek nooit plaatsgevonden. Al het materiaal is thuis opgenomen en later gemonteerd. Dat hebben we nog nooit eerder gedaan, maar je leert het door het te doen.

Je loopt tegen allerlei vraagstukken aan. Een bevriende dominee vertelde mij dat zijn organisten niet wilden meewerken aan vooraf opgenomen vieringen. Voor hen was een opname iets anders dan een eredienst en de organisten waren er voor de eredienst. Hoewel hun houding wat star overkomt, leggen ze wel een vinger op de zere plek, ook nu fysieke vieringen wel weer doorgaan.

Er wordt weer gevierd. Er wordt mondjesmaat gezongen of geneuried. Er komen weer wat mensen, maar nog lang niet de aantallen van voor Corona. Veel mensen kiezen ervoor de viering nog digitaal mee te maken. De zere plek, waar ik het eerder over had, is: is het dan wel een echte viering?

Aan de ene kant bereiken online vieringen een kijkersaantal waar je voor Coronatijd jaloers op zou zijn geweest. Aan de andere kant is de betrokkenheid van de kijker veel lager. Dat komt omdat het scherm tweedimensionaal is en de liturgie meerdimensionaal. Het scherm kan de werkelijkheid van de liturgie niet weergeven. Je kunt niet om je heen kijken, je kunt niet ruiken, je kunt niet meedoen of reageren of op anderen en je kunt geen lampen tellen tijdens de preek. Ook gaan je andere dingen opvallen. Een statief in beeld of autosleutels van de voorganger op de avondmaalstafel: in een fysieke viering zou je dat nog vergeven, in een online viering ga je erop letten. Als dan beeld en geluid net niet helemaal strak onder elkaar liggen, haakt de kijker snel af.

We zien als Eredienst Creatief een heel veelkleurig beeld: op de ene plek zijn er nog helemaal geen diensten. Elders wordt al volop gevierd en gezongen, op de andere plek wordt er al wel gevierd, maar is er nog geen zang mogelijk, of zijn er zo weinig mensen aanwezig dat de zang niet goed tot zijn recht komt. In de gemeente waar ik naar de kerk ga wordt alleen gezongen door voorzangers.

Welke vorm er ook gekozen wordt, het gevoel is anders, omdat er veel minder ontmoeting mogelijk is. De oplossing die vaak wordt gekozen, is dat men de gebruikelijke orde van dienst volgt en op de plek van de liederen en de muziek kiest voor filmpjes van Youtube. Er is veel moois te vinden.

Nederland zingt, Sela, Joke Buis, Psalmproject, organisten die zang en begeleiding streamen. Toch heb ik een principiële aarzeling die ik graag met de lezer deel.

Eerst een principieel punt. Jerome S. Begbie maakt in zijn boek Resounding Truth er een punt van dat muziek alleen maar muziek is als deze live ten gehore wordt gebracht. Muziek is veel meer dan het geluid dat zij voortbrengt. Zij is communicatie, emotie, chemie tussen de musici. Muziek is actie en reactie. Muziek is ook het waaien van de Geest. Zij gebeurt op dat moment.

De video kan dat wel registreren, maar niet overbrengen. Als Eredienst Creatief hebben we er altijd een punt van gemaakt om niet vast te zitten aan een stijl of stroming, maar de stijl te laten bepalen door het verhaal-van-God dat op dat moment verteld wordt. Hoe we dat doen kunt u teruglezen in Verbindend Vieren. Spelen met stijlen en vormen in de Eredienst. Omdat je niet vastzit aan een stijl, ga je dan als vanzelf spelen en experimenteren. Dat kan met Bach, maar ook met Glennis Grace of Trinity.

Ik ben bijzonder terughoudend met het gebruik van Youtube omdat je een tweedimensionale werkelijkheid binnenbrengt in het meerdimensionale vieren. Vieren vraagt van ons op dit moment heel veel creativiteit. Laten we deze dan ook maar ten volle gebruiken. Gemeentezang zoals vroeger zal er voorlopig nog niet zijn. Je kunt aan één of twee solozangers op afstand vragen of zij bepaalde nummers ten gehore willen brengen. Het feit dat je met maar zo weinig bent, maakt je ook flexibeler. Waarom zou je niet dat ene recitatief van Mendelssohn, die ene aria van Puccini of dat ene nummer van U2 laten klinken, live gezongen door een muzikant? Muziek heeft een eigen waarde en we kunnen nu daar volop mee spelen. In de Lutherse en Anglicaanse liturgie is het laatste woord in de dienst aan de organist, die dan nog een prachtig werk speelt. Ik kan mij voorstellen dat daar soms meer evangelie in zit dan in zingen in een klein groepje.

Dit nodigt uit om creatief te zijn en om te spelen met vormen en stijlen, te spelen met muziek en de eigen plek van muziek ten volle uit te buiten. Het hoeft niet perfect te zijn. Ik heb liever een foute noot dan een gelikte Youtube. Als dan de muziek een meer eigen plek in de liturgie heeft gekregen, is de Coronatijd nog ergens goed voor geweest.

Jaap Overeem


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *