Sacrament in coronatijd

In mijn dagelijks leven werk ik als geestelijk verzorger in de gehandicaptenzorg, bij Talant in Stiens en omgeving. Dat ligt in Friesland. Ik neem je even mee terug in de tijd, naar maart 2020. Op 8 maart heb ik nog een viering gehouden bij Talant in Stiens. Ik had een kinderkoor uitgenodigd en er waren in een te kleine gymzaal ruim 100 bezoekers. Maar in het noorden hebben we gemazzeld, doordat de voorjaarsvakantie anders viel dan de carnavalsvakantie in het zuiden. Het noorden is (daardoor?) nog steeds veel minder zwaar getroffen door het virus dan het zuiden. Had Stiens in Brabant gelegen, dan had onze kerkdienst rampzalige gevolgen gehad. Een verstandelijke beperking komt vrijwel nooit alleen, vaak hebben onze bewoners ook een kwetsbare gezondheid. Dat had heel anders af kunnen lopen. We hebben domweg geluk gehad.

Vrij snel na de lockdown kwam het paasfeest. Er is vorig jaar niet een paascyclus gevierd in onze eigen gemeente. We dachten allemaal: drie maanden op onze tanden bijten, dan komt het wel wier goed. Iedereen dacht dat, van het zomer gingen we weer los. We zijn nu een jaar verder en Pasen zal online gevierd worden, of in ieder geval hybride, deels online en deels met publiek. En misschien volgend jaar ook wel. Dus moeten we nu ook op zoek naar online alternatieven voor kerkdiensten, maar ook bijvoorbeeld voor sacramenten.

Het ligt voor de hand om wel een viering van het avondmaal aan te bieden. Laat ik dat vanuit mijn werk verantwoorden: mijn cliënten hebben iets nodig om te ruiken, te proeven, te ervaren, te voelen, te horen, anders raakt de boodschap hen niet aan. Hun zintuigen helpen ons om voorbij de beperking te communiceren. Een bewoner van onze instelling kan misschien niet zéggen dat God goed is, maar hij kan het wel zingen en voelen. En dat is zeker niet minder. En zelf heb ik het ook nodig. Onze zintuigen moeten worden geprikkeld, omdat God niet alleen een Woord is, maar ook bij ons heeft gewoond. Hij was voelbaar, proefbaar, ervaarbaar.

Maar hoe vier je online een sacrament? Ik kan daar geen algemeen antwoord op geven, van zo doe je dat. Ik kan alleen vertellen hoe ik het zelf gedaan heb en waarom, in een gemeente waar ik te gast was. Deze gemeente koos voor een hybride vorm van samenzijn: in een groot kerkgebouw ongeveer 30 bezoekers, voorzangers op afstand en geen fysiek contact. Brood en wijn was voor iedere bezoeker apart klaargezet.

Ik ga niet in op de vraag of je brood moet snijden, breken, dippen en of je het met, zonder of naast de wijn moet nuttigen. Dat zijn praktische zaken waar ieder creatief mee om kan gaan. In mijn gastgemeente was een stukje brood netjes in een cupcake-papiertje verpakt. Daar kun je van alles van vinden, maar er was met liefde over nagedacht en met liefde uitgevoerd. Maar hoe vier je online een sacrament? De kracht van een sacrament is dat er fysiek iets gebeurt, dat verwijst naar de goedheid van God. Een sacrament gebeurt geestelijk en reëel, zei de Weg van de Liturgie eens in 1998. Ik denk dat de schrijvers daarvan bedoelden dat de essentie van een sacrament is dat je God communiceert, maar dat je daarvoor een fysieke component nodig hebt. Het krachtige van het avondmaal is dat je het brood breekt en de wijn giet. Het krachtige van de doop is dat je er nat van wordt. Maar er is op dit moment maar weinig reëel aan het sacrament. Want je kunt er niet bijzijn.

En je merkt dat het ontbreken van een fysieke component meteen afbreuk doet aan de diepgang, zelfs al kunnen de mensen thuis meekijken en meevieren met wat er in de kerk gebeurt, andersom kan niet.

Ik heb in een eenvoudige liturgie gedeelten gelezen uit de Marcuspassie en de viering van het avondmaal geïntegreerd in de lezing van de passie. Niet meer, niet minder. De voorzangers hebben liederen ingestudeerd uit verschillende zangtradities, liederen die de verhaallijn van de passie volgden. Op het moment dat Jezus het brood deelde, deelden wij het brood. Op het moment dat Jezus de wijn schonk, schonken wij de wijn. Het enige liturgische element dat ik eraan toevoegde was dat ik het Onze Vader heb toegevoegd. Dat lijkt mij verdedigbaar.

Na de viering van het avondmaal heb ik een meditatie gehouden, waarin ik vertelde dat we weliswaar niet samen kunnen zijn, maar wel met elkaar verbonden zijn. Er worden immers overal ter wereld vieringen gehouden rondom Pasen, waar wordt gebeden en gedeeld, gebroken en gezongen.

Al die vieringen zijn een eerbetoon aan God en een eerbetoon aan Christus. Ik ben gelovig genoeg om het ook andersom te zeggen: Ik geloof dat Christus in al die vieringen om ons heen aanwezig is en dat hij zo verbindende factor is zonder dat wij samen kunnen komen. Ik geloof dat Christus ook aanwezig is bij jou thuis, ook als je toevallig vanuit Oeganda meekijkt en geen wijn in huis hebt. Die verschillende liederen uit verschillende culturen verwijzen daarnaar.

Ik heb geprobeerd het heel eenvoudig te houden, qua taal, maar ook qua vorm. Ik denk dat meer poëtische gebeden en liturgische formules niet werken in een online viering, maar dat is mijn aanname. Je kunt ook beweren dat de vaste structuren en formules houvast geven in deze gekke tijd.

Tijdens de viering loop je ook tegen allerlei vraagstukken aan, waar ik tijdens de voorbereiding nooit bij stil had gestaan. Wat vind ik van brood in een cupcakepapiertje? Wat doe je met de grote beker die op tafel staat? Ik heb er toch voor gekozen om eruit te drinken, niet omdat ik belangrijker ben dan de rest, maar om ook namens de mensen te kunnen drinken die er niet bij waren. In een online viering zie je de kleine beker niet, maar de grote wel.

Zie dit blog dan ook niet als een zo-moet-het. Of erger nog: zo-moet-het-van-eredienst-creatief. Eerder een: zo kan het.

Ds. Jaap C. Overeem


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *